Położenie

Turcja rozciąga się geograficznie na dwóch kontynentach. Anatolia, azjatycka część terytorium państwa tureckiego, zajmuje około 97 % powierzchni. Część europejska na północnym zachodzie (Tracja Wschodnia) obejmuje około 3 % powierzchni; leży w niej także główna część metropolii Stambuł.

Z linią brzegową o długości około 7.200 km Turcja graniczy na zachodzie z Morzem Egejskim, na południu z Morzem Śródziemnym, a na północy z Morzem Czarnym. Morze Marmara leży między Morzem Egejskim a Morzem Czarnym i jest z każdym z nich połączone cieśniną: na zachodzie liczącymi około 65 kilometrów Dardanelami, na wschodzie Bosforem. Nad Bosforem leży wielomilionowa metropolia Stambuł.

Granica lądowa z ośmioma państwami sąsiednimi ma łączną długość 2.648 km. Na północnym zachodzie Turcja graniczy z Grecją (206 km granicy) i Bułgarią (240 km), na północnym wschodzie z Gruzją (252 km), Armenią (268 km), Azerbejdżanem (eksklawa i republika autonomiczna Nachiczewan, 17 km[8]), na wschodzie z Iranem (499 km), a na południu z Irakiem (331 km) i Syrią (822 km).[9] Politycznie podzielona wyspa Cypr z Republiką Cypryjską i nieuznawaną międzynarodowo Turecką Republiką Cypru Północnego leży około 70 kilometrów od południowego wybrzeża. Niedaleko od tureckiego lądu znajdują się także greckie wyspy Chios, Kos, Symi i Rodos.

Przeniesiony grób Sulejmana Szaha (wcześniej przy Qalʿat Dschaʿbar) w pobliżu syryjskiego miasta Sarrin jest (stan na połowę 2014 roku) oficjalną eksklawą. Jako terytorium suwerenne był strzeżony przez tureckich żołnierzy. W lutym 2015 roku oddział komandosów tureckich sił zbrojnych ponownie przeniósł grób i zrównał mauzoleum z ziemią.

Geologia

Pod względem geologicznym Turcja jest częścią alpejskiego pasa górskiego. Leży w przeważającej części na płycie anatolijskiej, która na północy i wschodzie graniczy z płytą eurazjatycką, na południu z płytą arabską, a na południowym zachodzie z płytą afrykańską. Z powodu uskoku północnoanatolijskiego, uskoku transformacyjnego, zwłaszcza północ Turcji należy do regionów świata najbardziej zagrożonych trzęsieniami ziemi; w ostatnich dziesięcioleciach kilkakrotnie nawiedzały ją wstrząsy. Ponieważ można zaobserwować pewną chronologiczną sekwencję trzęsień ziemi w północnej Turcji ze wschodu na zachód, eksperci przypuszczają, że w dającej się przewidzieć przyszłości także Stambuł zostanie dotknięty silnym trzęsieniem. Ostatnie duże trzęsienia w prowincji Kocaeli, takie jak trzęsienie ziemi w Gölcük, miały epicentrum w odległości mniejszej niż 100 km od Stambułu.

Krajobraz

Regiony Turcji: 1 region Marmara, 2 Anatolia Środkowa, 3 region egejski, 4 region śródziemnomorski, 5 region czarnomorski, 6 Anatolia Południowo-Wschodnia, 7 Anatolia Wschodnia

Turcja dzieli się geograficznie na siedem obszarów, czyli regionów. Cztery regiony nazwano od przyległych mórz: region czarnomorski, region Marmara, region egejski i region śródziemnomorski. Trzy regiony nazwano według ich położenia w Anatolii: Anatolia Środkowa, Anatolia Wschodnia i Anatolia Południowo-Wschodnia. Regiony te znacznie różnią się pod względem roślinności i warunków pogodowych.

Region Marmara otacza Morze Marmara i leży tym samym częściowo w Europie, a częściowo w Anatolii, należącej do Azji. Część europejska na północ od Morza Marmara to turecka Tracja (Tracja Wschodnia). Rzeka Meriç stanowi granicę z Grecją. Krajobraz regionu Marmara jest pagórkowaty i pokryty krzewami oraz lasami. Żyzne grunty orne ustępują na wschodzie krajobrazowi stepowemu. Region metropolitalny Stambułu stanowi gospodarcze centrum Turcji. Wielomilionowe miasto Bursa jest uzdrowiskiem słynącym ze źródeł siarkowych i termalnych; leży u stóp gór Uludağ. Góra ta przez cały rok jest popularnym celem wycieczek.Region egejski jest również intensywnie wykorzystywany rolniczo. Silnie pagórkowaty krajobraz ciągnie się wzdłuż zachodniego wybrzeża między Çanakkale a Bodrum. Region przybrzeżny należy do najlepiej rozwiniętych turystycznie regionów Turcji. Obok cyprysów i drzew oliwnych krajobraz kształtują winorośle. W tym regionie znajduje się wiele starożytnych stanowisk z czasów greckiego osadnictwa, np. Troja, Assos (Behramkale), Pergamon (Bergama), Efez (Efes), Priene, Milet, Didyma i Euromos.

Region czarnomorski obejmuje północny pas wybrzeża Turcji. Charakteryzuje się łagodnym, wilgotnym klimatem, a na jego górzystym terenie rozciągają się rozległe lasy. Na bardzo żyznej glebie uprawia się herbatę, tytoń, kukurydzę i orzechy laskowe.

Rolniczo wykorzystywany step środkowoanatolijski w pobliżu Kırşehir

Region środkowoanatolijski obejmuje wyżyny wnętrza Anatolii. Leżą tu słone jezioro Tuz Gölü oraz pasma górskie, miejscami wznoszące się do 3900 metrów. Na wschodzie leży Kapadocja, słynąca z wykutych w tufie mieszkalnych jaskiń i kościołów skalnych w stożkach górskich o wysokości do 2000 metrów. Wnętrze Anatolii ma przeważnie charakter stepowy, który jednak w znacznej części nie jest naturalny, lecz powstał w wyniku ingerencji człowieka, takiej jak wylesianie i zgryzanie przez bydło. Należy do najsuchszych obszarów Anatolii; w regionie wokół Tuz Gölü klimat ma cechy półpustynne. Dlatego wykorzystanie rolnicze w tym regionie nie jest tak intensywne jak we wcześniej wymienionych regionach. Korzystny dla upraw polowych, zwłaszcza zbóż, sezonowy rozkład opadów z maksimum wiosną i wczesnym latem umożliwia powszechnie uprawę bez nawadniania, bez konieczności sztucznego nawadniania. Dlatego rolniczo wykorzystywane są niemal wszystkie obszary, których gleby nie zostały zniszczone przez krasowienie lub erozję. Uprawia się tu przede wszystkim pszenicę, jęczmień, rośliny strączkowe, zwłaszcza ciecierzycę, oraz owoce. Klimat tego regionu charakteryzuje się bardzo ciepłymi, suchymi latami z chłodnymi nocami. Zimą temperatury mogą spadać bardzo nisko, poniżej −20 stopni Celsjusza; pod względem wartości średnich zimy przypominają zimy w Niemczech, są jednak krótsze. W Anatolii Środkowej można spotkać ciepłolubne, ale odporne na mróz rośliny z rejonu Morza Śródziemnego, takie jak figowce, granatowce czy morwy. Prowadzi się tam również uprawę winorośli, względnie winogron deserowych.

Twierdza Van nad jeziorem Wan na wschodzie Turcji

We wschodniej Anatolii, w krajobrazie wysokogórskim, leżą jedne z najwyższych gór Turcji, takie jak Ararat i Süphan Dağı. Znajdują się tu także rzeki źródłowe Eufratu, Murat i Karasu, a ponadto górny bieg Araksu, który płynie obok Araratu na wschód ku Morzu Kaspijskiemu. W tym regionie leży również położone na wysokości 1640 metrów jezioro Wan, największe jezioro śródlądowe kraju. Największe miasta to Elazığ, Erzincan, Erzurum, Malatya i Van.

Region śródziemnomorski ograniczają na północy góry Taurus, a na wschodzie góry Amanos. W tym regionie uprawia się głównie owoce cytrusowe, banany, pomidory, orzeszki ziemne i bawełnę.

Ararat jest najwyższą górą Turcji

Anatolia Południowo-Wschodnia to najstarszy region kulturowy Turcji. Otaczają go góry Taurus. Płyną tu dwie rzeki: Eufrat i Tygrys. Rolniczo region ten wykorzystuje się do uprawy pszenicy, jęczmienia, winorośli, oliwek i pistacji. Oprócz pasm górskich obszar na wschód od Eufratu charakteryzuje się wyżyną. W ramach Projektu Anatolii Południowo-Wschodniej wzdłuż Eufratu i Tygrysu zbudowano liczne zapory; niektóre są jeszcze w budowie.

Najwyższe góry Turcji

Najważniejsze rzeki Turcji

Jeziora Turcji

Ważniejsze wyspy Turcji

Wielki Ararat (Büyük Ağrı Dağı) – 5137 m

Kızılırmak 1355 km

Jezioro Wan 3713 km²

Gökçeada 279 km²

Buzul Dağı – 4135 m

Eufrat (Fırat)

Tuz Gölü 1500 km² (jezioro słone)

Wyspa Marmara 117 km²

Süphan Dağı – 4058 m

Sakarya

Beyşehir Gölü 656 km²

Bozcaada 36 km²

Mały Ararat (Küçük Ağrı Dağı) – 3896 m

Murat i Karasu

Eğirdir Gölü 468 km²

Uzunada 25 km²

Kaçkar Dağı – 3932 m

Tygrys (Dicle)

Akşehir Gölü 353 km²

Alibey 23 km²

Erciyes Dağı – 3891 m

Seyhan

İznik Gölü 298 km²

Paşalimanı 21 km²

Zobacz też: lista gór w Turcji

Ceyhan

Avşar 21 km²

Göksu

Zobacz też: kategoria: wyspy (Turcja)

Wielki Meander (Büyük Menderes)

Zobacz też: kategoria: rzeki w Turcji

Klimat

Diagram klimatyczny Stambułu

Diagram klimatyczny Ankary

Diagram klimatyczny Antalyi

Diagram klimatyczny Van

Dane klimatyczne Turcji według regionów[11]

Region

Średnia temperatura (°C)

Temperatura maksymalna (°C)

Temperatura minimalna (°C)

Średnia wilgotność (%)

Średnie opady (mm)

Region Marmara

−27,8

Region egejski

−45,6

Region śródziemnomorski

−33,5

Region czarnomorski

−32,8

Anatolia Środkowa

−36,2

Anatolia Wschodnia

Anatolia Południowo-Wschodnia

−24,3

Flora i fauna

W Anatolii występuje wiele endemicznych gatunków dziewanny, tutaj: Verbascum wiedemannianum.

Flora Turcji uchodzi za najbardziej zróżnicowaną i urozmaiconą na Bliskim Wschodzie. Dotychczas oznaczono ponad 9.000 gatunków z ponad 850 rodzajów. Około jedna trzecia tych gatunków to endemity.[12] Przyczynami tak wyjątkowo wysokiego odsetka endemitów są zbieg różnych regionów fitogeograficznych, różnorodność klimatyczna oraz górzysty krajobraz – czynniki umożliwiające silne zróżnicowanie. Rodzaje Verbascum i Astragalus mają tu centrum swojego występowania. Wiele gatunków endemicznych jest jednak zagrożonych.

Na centralnych obszarach stepowych dominują cierniste poduszki i krzewy, np. osty, które przetrwały wielowiekowy wypas stad koczowników. Na północy, zwłaszcza na wybrzeżu Morza Czarnego, występują rozległe lasy iglaste oraz gospodarczo wykorzystywane plantacje orzechów laskowych, kukurydzy i herbaty, na południu raczej sady i plantacje bawełny.

Rodzime są też liczne gatunki drobnej zwierzyny łownej i dziki, przy czym ich populacja stale się zmniejsza z powodu polowań. Spośród zwierząt gospodarskich występują głównie bydło, konie, bawoły, owce i kozy. Pogłowie wielbłądów w ostatnich dziesięcioleciach stale spadało; dziś hoduje się je przede wszystkim do zawodów sportowych, a nie jako zwierzęta juczne.

Na tureckim wybrzeżu można spotkać najróżniejsze gatunki ryb, a także delfiny. Sporadycznie w morzu spotyka się również różne gatunki rekinów, które jednak raczej nie podpływają w pobliże wybrzeża. Mniszkę śródziemnomorską, uważaną w Europie za wymarłą, można dziś ponownie spotkać na egejskim wybrzeżu Turcji i Grecji.

Największymi drapieżnikami żyjącymi dziś w Turcji są m.in. niedźwiedź brunatny, wilk, szakal złocisty i ryś euroazjatycki. Hiena pręgowana żyje na południowym wschodzie kraju. Sporadycznie spotyka się także łaszowate i żbiki, a na południowym wschodzie kraju waranie pustynne i mangusty egipskie. Z biegiem czasu drapieżniki były tępione i wytępione. Ostatni lew azjatycki został upolowany w 1870 roku.[13] Ostatni tygrys kaspijski został zastrzelony w 1970 roku. Lampart anatolijski, uznany w 1974 roku za wymarłego, został po kilkuletnich badaniach ponownie odkryty w 2013 roku w regionie czarnomorskim.

Żołny w prowincji Diyarbakır, Anatolia Południowo-Wschodnia

Turcja jest miejscem lęgowym i zimowiskiem licznych gatunków ptaków. Na południe od Bandırmy – w Parku Narodowym Kuşcenneti – leży znany ptasi raj, w którym pelikany, dzikie kaczki, bociany, kormorany, słowiki i bażanty znalazły swój dom. Ważne kolonie flamingów różowych znajdują się we wnętrzu i na południu kraju

Obszary chronione

1,3 % powierzchni Turcji jest objęte ochroną przyrody. Należą do nich dziesięć obszarów ochrony wybrzeża, 18 rezerwatów przyrody i 41 parków narodowych, z których dwa zostały wpisane przez UNESCO na listę światowego dziedzictwa przyrodniczego. Turcja ma także udział w Zielonej Wstędze Europy, a europejska część kraju leży w Błękitnym Sercu Europy.[14][15]

Niewielkie środki finansowe ministerstwa środowiska uniemożliwiają jednak obecnie wystarczającą ochronę tych obszarów. Ponadto żaden park narodowy ani obszar chroniony w Turcji nie odpowiada międzynarodowym kategoriom IUCN

Plaże i krajobrazy

Łącznie 235 (stan na 2007 rok) plaż w Turcji wyróżniono Błękitną Flagą, przyznawaną co roku plażom i marinom, na których w poprzednim sezonie utrzymano stale wysoki standard jakości wody w kąpieliskach.

Południowe wybrzeże między Antalyą na zachodzie a przylądkiem Anamur na wschodzie Turcji, znane także jako Riwiera Turecka, jest jednym z centrów turystycznych kraju. Obok Antalyi najważniejszym miastem jest Alanya. Wśród urlopowiczów plażowych bardzo popularne jest także południowe wybrzeże egejskie. Kolejnym bardzo popularnym kurortem jest Bodrum. Oprócz bujnego życia nocnego Bodrum słynie ze średniowiecznego zamku krzyżowców (Bodrum Kalesi). Fethiye słynie ze swoich zatok, wysp i plaż. W pobliżu znajduje się Myra, gdzie obok licyjskich grobowców skalnych stoi kościół św. Mikołaja.

Kapadocja to kraina w Anatolii Środkowej. Jednym z najbardziej znanych miejsc jest Göreme z kościołami jaskiniowymi wykutymi w miękkim tufie. Okolica zbudowana jest z tufu, który z powodu niewielkich opadów i wiatru wietrzeje tylko powoli. Twardsze skały pozostają, dzięki czemu powstają kominy wróżek.

Podział administracyjny

Administracja samorządowa w Turcji dzieli się na 81 prowincji (İl lub valilik), zarządzanych przez gubernatora (Vali). Poszczególne prowincje dzielą się dalej na powiaty i gminy. Powiatami (ilçe lub kaymakamlık) kieruje kaymakam, mianowany przez ministra spraw wewnętrznych. Burmistrzowie (Belediye Başkanı) i sołtysi (Muhtar) są wybierani przez mieszkańców.