Polityka Turcji – ustrój państwa i partie

System polityczny

Zgodnie z konstytucją z 1982 roku Turcja była demokracją parlamentarną z Radą Ministrów pod przewodnictwem premiera oraz niezależnym sądownictwem. We wrześniu 2010 roku w referendum zdecydowano o najszerszej zmianie konstytucji od 1982 roku. Trójpodział władzy istnieje w Turcji już tylko w ograniczonym zakresie.

Na mocy referendum konstytucyjnego z 2017 roku system parlamentarny z w dużej mierze reprezentacyjnym urzędem prezydenta miał zostać przekształcony w system prezydencki prawdopodobnie pod koniec 2019 roku, co nastąpiło już w wyniku przyspieszonych wyborów prezydenckich i parlamentarnych 24 czerwca 2018 roku. Tym samym zlikwidowano Radę Ministrów jako najwyższy organ władzy wykonawczej. Wybierany w wyborach bezpośrednich prezydent stoi obecnie sam na czele władzy wykonawczej. Rozszerzono wpływ prezydenta na obsadę sądów, a szczególne uprawnienia sił zbrojnych zostały niemal całkowicie zniesione.

Trybunał Konstytucyjny jest jednym z najwyższych sądów Turcji. Orzeka o zgodności z konstytucją ustaw uchwalonych przez parlament. W 2005 roku po raz pierwszy przewodniczącą Trybunału Konstytucyjnego wybrano kobietę – Tülay Tuğcu, która sprawowała ten urząd do 12 czerwca 2007 roku.

Samorząd terytorialny jest w Turcji bardzo słabo rozwinięty.[65]

Krajowa służba wywiadowcza Millî İstihbarat Teşkilâtı, dysponując szerokimi uprawnieniami, czuwa m.in. nad porządkiem wewnętrznym, konstytucją i bezpieczeństwem kraju. Największymi liczebnie centralami związkowymi są Türk-İş (umiarkowana, ok. 2,13 mln członków), DİSK (lewicowa, ok. 0,35 mln członków) oraz Hak-İş (islamsko-konserwatywna, ok. 0,36 mln członków).

Praktyka konstytucyjna w stanie wyjątkowym

Po próbie zamachu stanu z 15 lipca 2016 roku w Turcji obowiązywał stan wyjątkowy, który parlament regularnie przedłużał o trzy miesiące[72], a który wygasł w lipcu 2018 roku. W rezultacie praktyka konstytucyjna w Turcji daleko odbiega od systemu parlamentarnego i odpowiada systemowi prezydenckiemu, przy czym – w odróżnieniu od idealnego modelu prezydenckiego systemu rządów – gabinet pod przewodnictwem prezydenta może wydawać dekrety z (tymczasową) mocą ustawy.[73] Było to powszechną praktyką już za rządów Turguta Özala.

Sytuacja od lipca 2018 roku

W lipcu 2018 roku weszła w życie konstytucja przyjęta 16 kwietnia 2017 roku. Przy rozszerzonych uprawnieniach władzy wykonawczej, w szczególności prezydenta, w porównaniu z dwuletnim stanem wyjątkowym zasadniczo nic się nie zmieniło.

Podległy prezydentowi Erdoğanowi rząd został zaprzysiężony 9 lipca.

Po zakończeniu stanu wyjątkowego zaostrzono istniejące ustawy antyterrorystyczne.

Parlament

Organem ustawodawczym w Turcji jest Wielkie Zgromadzenie Narodowe Turcji (Türkiye Büyük Millet Meclisi). Składa się ono z 600 parlamentarzystów wybieranych przez naród w wyborach bezpośrednich na cztery lata. Od 18. roku życia każdy obywatel Turcji ma prawo, a zarazem obowiązek głosowania. Możliwe jest oddanie głosu na tureckich przejściach granicznych. Ostatnie wybory parlamentarne odbyły się 24 czerwca 2018 roku. Co najmniej jednego posła ma osiem partii: Partia Sprawiedliwości i Rozwoju (AKP), Republikańska Partia Ludowa (CHP), Ludowa Partia Demokratyczna (HDP), Partia Ruchu Narodowego (MHP), Dobra Partia (İYİ), Partia Szczęśliwości (SP), Partia Demokratyczna (DP) oraz Partia Wielkiej Jedności (BBP).

Skład parlamentu przedstawia się następująco:

Polityka zagraniczna

Od czasu zakotwiczenia na Zachodzie do stałych elementów tureckiej polityki zagranicznej należą dążenie do przystąpienia do Unii Europejskiej oraz zapobieganie powstaniu niezależnego państwa kurdyjskiego. Turcja uważa się za opiekunkę Turków na Bałkanach i Turkmenów w Iraku. Ponadto Turcja stara się odgrywać wiodącą rolę wśród państw turkijskich (Cypr Północny, Azerbejdżan, Uzbekistan, Turkmenistan, Kirgistan i Kazachstan) Azji Przedniej i Środkowej oraz poprawiać swoje stosunki z autonomicznymi turkojęzycznymi republikami i regionami.

Nietypowe dla państwa zamieszkanego w większości przez muzułmanów są dobre stosunki Turcji z Izraelem; m.in. regularnie przeprowadzane są wspólne manewry wojskowe. Od wojny w Gazie z końca 2008 roku zarysowuje się jednak kryzys w tych stosunkach.[94] W 2009 roku i po incydencie z flotyllą „Ship to Gaza” w 2010 roku relacje z Izraelem uległy dalszemu pogorszeniu.[95] Poprawiły się natomiast stosunki z krajami islamskimi.

Stosunki z państwami sąsiednimi

• Grecja: regionalnymi polami konfliktu są strefy zwierzchnictwa na Morzu Egejskim oraz konflikt cypryjski. Na Morzu Egejskim chodzi o przebieg granicy między obydwoma krajami. Ustalenie przebiegu granicy jest bardzo sporne, ponieważ w grę wchodzą interesy gospodarcze i wojskowe. W sferze gospodarczej chodzi o potencjalne złoża ropy naftowej, które oba kraje chcą eksploatować. W ostatnim czasie doszło jednak do wyraźnego odprężenia między państwami, choć rozbieżności nie zostały jeszcze wyjaśnione (stan na 2004 r.).
• Cypr: rozbieżności dotyczą tureckich żołnierzy stacjonujących na Cyprze Północnym. Próba rozmieszczenia przez Republikę Cypryjską rakiet przeciwlotniczych na wyspie w połowie lat 90. omal nie doprowadziła do wojny. Ostatecznie rakiet nie rozmieszczono. W czasie prezydencji Cypru w Radzie UE Turcja zapowiedziała zamrożenie wszelkich stosunków z Republiką Cypryjską.
• Irak: w przypadku zwycięstwa Kurdów w Kirkuku w wyborach 30 stycznia 2005 roku i włączenia go do Autonomicznego Regionu Kurdystanu w Iraku Turcja widziała możliwy powód do wojny. Tłem jest fakt, że dzięki bogatym polom naftowym w Kirkuku możliwe byłoby powstanie zdolnego do samodzielnego przetrwania gospodarczego, niezależnego państwa kurdyjskiego. Państwo kurdyjskie w północnym Iraku mogłoby na nowo rozniecić konflikt kurdyjski w Turcji. Pomimo wielu rozbieżności w irackim regionie kurdyjskim nastąpił wzrost inwestycji tureckich przedsiębiorstw. Ponadto Ankara otworzyła konsulat w Erbilu.
• Syria: od dziesięcioleci przedmiotem sporu między oboma państwami jest turecka prowincja Hatay, która do 1938 roku należała do ówczesnego francuskiego terytorium mandatowego Syrii, a w 1939 roku została przyłączona do Turcji. Istnieją ponadto spory o wody Eufratu. Budowa zapór w ramach Projektu Anatolii Południowo-Wschodniej budzi po stronie syryjskiej obawy, że Turcja mogłaby pewnego dnia użyć wody jako instrumentu władzy. Wspieranie PKK przez Syrię skłoniło Turcję pod koniec lat 90. do grożenia Damaszkowi wojną. Syria czuła się ponadto zagrożona ścisłą współpracą wojskową między Izraelem a Turcją. Po okresie zbliżenia obu krajów w związku z wojną domową w Syrii w 2011 roku doszło do gwałtownego pogorszenia stosunków, a w 2012 roku do konfliktu syryjsko-tureckiego. Rząd turecki wielokrotnie wzywał prezydenta Syrii Baszszara al-Asada do ustąpienia. Najpóźniej od maja 2012 roku bojownicy syryjskiej opozycji byli szkoleni i uzbrajani przez turecki wywiad. Obecnie stosunki z Syrią są bardzo napięte z powodu przemocy reżimu Asada wobec ludności własnego kraju. Ankara nałożyła sankcje, wszystkie konta osób związanych z reżimem zostały zamrożone, a dostawy broni dla rządu syryjskiego zakazane. Turcja przyjęła licznych syryjskich uchodźców. Nadzieja na szybki upadek Asada, po którym mogliby oni wrócić, nie spełniła się jednak, tak że ich liczba wynosi dziś (sierpień 2014) około 1,4 miliona. Premier Ahmet Davutoğlu oświadczył na dorocznym kongresie AKP, że turecka flaga powinna powiewać obok flagi Palestyny, wolnej Syrii i innych państw.
• Armenia: obecny rząd Armenii zaprzecza ludobójstwu Turków z lat 1915/16 i próbuje powstrzymać inne państwa przed oficjalnym uznaniem tego ludobójstwa. Zamiast tego twierdzą, że to oni padli ofiarą ludobójstwa. Zamachy terrorystyczne ormiańskich band na cywilną ludność turecką stanowczo przeinaczają. Okupacja przez Armenię należącego według prawa międzynarodowego do Azerbejdżanu regionu Górskiego Karabachu obciąża stosunki z Turcją, ponieważ Turcja uważa się za opiekunkę Azerbejdżanu. Armenia do dziś nie uznaje granicy z Turcją wytyczonej traktatem z Karsu (1921). W październiku 2009 roku Turcja i Armenia podpisały porozumienie o normalizacji stosunków międzypaństwowych i nawiązaniu stosunków dyplomatycznych, którego ratyfikacja jednak się nie powiodła.
• Bułgaria: ucisk mniejszości tureckiej w Bułgarii, która osiedliła się w Bułgarii w czasach Imperium Osmańskiego, wywoływał w okresie zimnej wojny napięcia między obydwoma krajami. Niekiedy w ramach oporu przeciwko dawnemu komunistycznemu reżimowi Bułgarii uciskana mniejszość turecka dokonywała zamachów terrorystycznych na cele w Bułgarii (m.in. zamach bombowy na pociąg pasażerski w 1985 roku). Ponadto Turcja odmawia wypłaty wielomiliardowych odszkodowań potomkom Bułgarów wypędzonych z terenów dzisiejszej Turcji (Bułgarów anatolijskich). Obecnie rządy obu krajów utrzymują dobre stosunki, nie w ostatniej kolejności ze względu na znaczenie gospodarki.

Organizacje międzynarodowe

Turcja jest od 1952 roku członkiem NATO, a od 1963 roku członkiem stowarzyszonym organizacji poprzedzających UE i od ponad czterech dekad dąży do negocjacji w sprawie pełnego członkostwa – najpierw w EWG, później we WE, a ostatnio w Unii Europejskiej. 16/17 grudnia 2004 roku Rada Europejska postanowiła rozpocząć negocjacje akcesyjne z Turcją z dniem 3 października 2005 roku. Wcześniej poparły to zarówno Komisja Europejska, jak i Parlament Europejski. Choć negocjacje rozpoczęły się terminowo, przeciwnicy akcesji nadal dążą do uprzywilejowanego partnerstwa. Jest ono jednak odrzucane przez stronę turecką i większość państw członkowskich UE.

Poza tym Turcja jest członkiem następujących organizacji ponadpaństwowych:

• Organizacja Narodów Zjednoczonych wraz z organizacjami wyspecjalizowanymi (ONZ, 1945)
• Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD, 1948)
• Rada Europy (1949)
• Układ stowarzyszeniowy z EWG (1963)
• Organizacja Konferencji Islamskiej (OIC, 1969)
• Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju (EBRD, 1990)
• Szczyt Republik Tureckich Azji Środkowej (OATCT, 1992)
• Organizacja Współpracy Gospodarczej Morza Czarnego (BSEC, 1992)
• Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW)
• Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE, 1973)
• Europejska unia celna z UE (1996)
• Grupa ośmiu krajów rozwijających się (1997)
• G-20
• Kandydat do UE (od 1999 r., negocjacje od 3 października 2005 r.)
• Sojusz Cywilizacji
• Euroazjatycka jednostka specjalna o statusie wojskowym (TAKM, 2013)
• Rada Turecka (2009)
• Europejska Organizacja Badań Jądrowych CERN (członek stowarzyszony od 2014 r.)
• Wspólnota Krajów Portugalskojęzycznych (CPLP, status obserwatora od 2014 r.)